- 20% niðurfelling leysir ekki  vanda þeirra sem eiga að reisa við landið -

Sorry for breaking the pause and sorry for writing in Icelandic for now. But I need to get this out there:

Í kjölfar mótmæla virðist ríkisstjórnin og Alþingi loksins hafa tekið við sér varðandi skuldavanda heimilana. Nú er mikið rætt um 18-20% almenna niðurfellingu en Hagsmunasamtök Heimilana og Framsóknarflokkurinn hafa talað á þeim nótunum. Á móti þessari leið eru AGS og hagfræðingar á borð við Þórólf Matthíasson og Guðmund Ólafsson. Þeir hafa rétt fyrir sér þó hugmynd þess fyrrnefnda um svokallaða LÍN-leið sé síst betri og ástæður þess síðarnefnda séu eigingjarnar.

Hugmyndinni er varpað fram sem einfaldri lausn á flóknu vandamáli, nokkuð sem hagfræðingar og stjórnmálamenn eru hrifnir af. En mun niðurfelling skulda um 18-20% raunverulega leysa vandann sem heimili landsins standa frammi fyrir?

Á bakvið hagtölur sem stjórnmálamenn og hagfræðingar ræða eru einstaklingar og fjölskyldur. Mig langar að líta aðeins á þrjú dæmi úr samtímanum þar sem þrjú pör lánþega eiga sér það sameiginlegt að hafa verið í kringum þrítugt þegar þau keyptu sér sína fyrstu eign árin 2006-2007, kanna stöðu þeirra núna og hvernig 20% niðurfelling skulda gagnast þeim.

Par 1, Par2 og Par 3

Par 1 var um þrítugt, hafði verið saman í sex ár og lengstum verið á leigumarkaði. Þau ákváðu haustið 2004 að flytja heim til foreldra annars og safna sér fyrir útborgun í íbúð. Sameiginleg mánaðarlaun næstu þrjú árin voru frá 500þús-800þús, það borgaði enga leigu hjá foreldrunum sem elduðu líka flestar máltíðir. Veturinn 2006-2007 keypti parið sér fjögurra herbergja íbúð í blokk í nýju úthverfi á 26 milljónir. Parið lagði sparnað sinn upp á 4 milljónir í íbúðina, eða 15% af kaupvirði. Ástæðan fyrir kaupum var sú að þau langaði að búa sér heimili eftir margra ára samband, jafnvel að huga að barneignum og foreldrar þeirra sem voru háttsett í bankageiranum og atvinnurekandi í verktakageiranum hömruðu á því hvað það væri skynsamlegt að eiga. Bæði unnu aukavinnu á kvöldin fyrir bankann sem veitti lánið, foreldrið vann í öðrum banka. Staðsetningin var ákveðin vegna nálægðar við foreldrana. Upphafleg greiðslubyrði var um 120þús kr. á mánuði.

Par 2 tæplega þrítugt, hafði verið saman í tvö ár og leigt íbúð sem foreldrar annars átti. Þau höfðu starfað í bankageiranum í tvö ár, annað sem sérfræðingur í höfuðstöðvum, hitt afgreiðslustörf með námi. Sameiginleg mánaðarlaun frá 2004-2007 voru frá 500þús-800þús. Parið var frekar mótfallið því að kaupa þar sem það vildi ekki skuldbinda sig við fasteign og langaði jafnvel til að flytja erlendis. Parið fékk þó að heyra af því á vinnustaðnum hversu miklum tækifærum það væri að missa af, að það ætti að fara að huga að framtíðinni og að enginn væri maður með mönnum án þess að vera fasteignareigandi. Jafnvel komu eldri samstarfsmenn og lýstu yfir áhyggjum yfir framtíð parsins. Parið átti lítinn sparnað enda annað í námi og hitt nýbúið. Yfirmaður sagði að fasteignaverð og laun færu ávallt uppávið og tækifæri gafst á 100% láni. Foreldrar í fasteignageiranum og vertakageiranum sögðu að þetta væri það besta sem ungt fólk gerði. Parið keypti þriggja herbergja íbúð nálægt miðbænum á tæplega 17 milljónir þar sem greiningardeild bankans hafði spáð því að fasteignaverð þar væri stöðugast og myndi alltaf vera verðmætast. Parið tók við leigjendum og ákvað að leigja út veturinn þar  til annað hafði lokið námi Upphafleg greiðslubyrði var um 100þús á mánuði.

Par 3 var einnig tæplega þrítugt, hafði verið saman í eitt ár og leigt gamalt hús í dreifbýli um klukkustund frá Reykjavík. Annað starfaði í fjölmiðlageiranum, hitt sjálfstætt heiman frá sér. Þau ákváðu að byggja sér draumahúsið og fengu 45 milljón króna 100% erlent lán til að byggja tveggja hæða, sjö herbergja einbýlishús. Skilyrði var veð í fasteign foreldra annars og persónuleg vinátta við útibússtjóra hjálpaði einnig til. Sameiginleg mánaðarlaun frá 2005-2007 voru frá 400þús-700þús. Hafist var handa við að byggja húsið sem var hugsað sem framtíðarheimili. Hluti af fasteignaláninu fór í að kaupa glænýtt og glæsilegt innbú, þar á meðal rándýr tæki í vinnuaðstöðu í húsinu fyrir annað þeirra. Vinir og fjölskylda aðstoðuðu að bestu getu og foreldrar veittu veð í sínu húsi eins og áður segir. Parið flutti inn sumarið 2008 og upphafleg greiðslubyrði var um 200þús á mánuði.

Um haustið gerðust atburðir sem ekkert af pörunum hafði órað fyrir þegar þau lögðu út í sín fyrstu fasteignakaup. Og í  lok árs 2009 var staðan gjörbreytt:

Hjá Pari 1 höfðu aðstæður breyst. Bæði höfðu misst vinnu árið 2008, annað fékk atvinnu á helmingi lægri launum og hitt var atvinnulaust. Þau skildu og annað tók yfir fasteignalánin með aðstoð foreldra sinna. Hitt er flutt erlendis.

Hjá Pari 2 höfðu mál einnig þróast á annan veg en horfðist. Annað missti tvær atvinnur 2008 og hitt varð að hætta í framhaldsnámi. Þau ílengdust í íbúð foreldra og urðu að halda íbúðinni í útleigu, lengi vel án þess að hafa leigjendur og svo án þess að leiga dekkaði útgjöld. Giftingu og barneignum hefur verið slegið á frest um óákveðinn tíma.

Par 3 greiddi einungis fjórar afborganir og fékk að vera í húsinu í nærri tvö ár án endurgjalds á meðan verið var að deila við bankann. Annað missti vinnuna og verkefni hjá hinu sem var sjálfstæður atvinnurekandi fóru dvínandi. Það skildi að lokum og annað er flutt erlendis.

Hvaða áhrif myndi 20% lækkun hafa á þessi pör? Og til samanburðar væri áhugavert að skoða stöðu foreldra frá hverju pari og áhrif 20% lækkunar á þau:

Eftir svona aðgerð er ljóst að foreldrarnir koma best út. Annað af Foreldrum 1 vinnur ennþá í fjármálageiranum enda í stjórnunarstöðu og hitt heldur rekstri sínum gangandi. Eitt foreldra Pars 2 missti vinnu 2008 en fékk aðra fljótlega. Þau hafa líka fest kaup á annarri fasteign á árinu. Foreldrar Pars 3 eru að nálgast starfslok, seldu fyrirtæki sitt fyrir nokkrum árum og eiga stærstan hluta húsnæðis síns. Þess ber að geta að þau töpuðu stórum upphæðum á hlutabréfamarkaðinum. Ekkert foreldranna hefur heldur ekki snert á lífeyri sínum, en öll ungu pörin tóku út séreignarsparnað til að greiða inn á lánin og lifa af atvinnuleysi. Þau sem tóku mestu áhættuna og tóku erlenda lánið eru í vondum málum þrátt fyrir aðgerðina, þau sem fengu 100% verðtryggt lán eru í mínus um eina milljón en parið sem sparaði og lagði eigið fé inn í kaupin er í enn verri stöðu.

Segja má að það að leggja til eigið fé hefði verið það langversta sem nokkurt ungt par hefði getað gert í fasteignakaupum á þessum árum. Skoðum dæmi um eitt par um þrítugt í viðbót, Par 4 sem keypti fjögurra herbergja íbúð árið 2007 og lagði til 10 milljónir sem það hafði í eigin fé út úr því að selja fyrstu íbúðina sína.

Raunveruleikinn

Samkvæmt því sem kennt er í verslunar og viðskiptarnámi eiga þeir sem taka mestu áhættuna að tapa mestu ef illa fer vegna þess að þeir hagnast mest ef vel gengur.

Samkvæmt þessari gamaldagslógík ætti Par 3 að fara rakleiðis á hausinn og Par 2 ætti að missa sitt húsnæði ef það gæti ekki lagt til meira eigið fé. Par 1 hefði átt að koma best út, þar sem það lagði fyrir og átti eigið fé í húsnæðinu, sem var líka hóflegt sem fyrsta eign miðað við húsnæði Pars 3 til dæmis.

En svona er raunveruleikinn að hausti 2010.

Par 1 og Par 2 fengu „niðurfellingu“ skulda niður í 110% af „markaðsvirði“ um vorið. Hjá Pari 1 minnkuðu skuldir um 20% og Pari 2 um 15%.

Hjá báðum þýddi þetta að eignarhluturinn var eftir sem áður neikvæður um 10% á pappír. En markaðsvirðið sem bankinn miðaði við er strax úrelt, það hefur lækkað og mun lækka á næsta ári. Með verðbólgu og verðtryggingu eru lán beggja strax byrjuð að hlaða aftur utan á sig og neikvæða eiginfjárhlutfallið verður fljótt komið í sömu prósentutölu og í vor. Alveg eins og hjá Pari 4 sem væri nú fljótlega komið í neikvæða eiginfjárstöðu á ný hefði það fengið 20% lækkun.

Par 3 fékk hinsvegar að selja húsnæði sitt á rúmar 50 milljónir og bankinn afskrifaði það sem sat á milli, rúmar 40 milljónir. Ekki var gengið að ábyrgðum hjá foreldrum og Par 3 lenti ekki á vanskilaskrá. Parið gekk hinsvegar út með búslóðina sem hafði verið keypt fyrir hluta af upphaflega fasteignaláninu. Andvirði hennar var milli 1.5-2.5 milljónir.

Það er ekki einungis áhugavert að skoða hverjir tapa í Íslandi samtímans heldur einnig hverjir græða. Par 3 fékk tilboð í eignina frá forstjóra stórfyrirtækis sem hafði verið áberandi í fréttum fyrir stórt gjaldþrot fyrirtækisins. Hann bað um eitt skilyrði, að nafn hans mætti hvergi koma nálægt viðskiptunum, heldur yrðu þau að fara í gegnum skúffufyrirtæki í nafni eiginkonu hans. Að sjálfsögðu yrði greitt með reiðufé. Sá sem keypti að lokum eignina er rúmlega fimmtugur vel þekktur viðskiptamaður sem er helst þekktur eitt af frægari gjaldþrotum fyrirtækis í Íslandssögunni. Hann fékk draumahús Pars 3 á lítinn pening. Gott ef hann hefði ekki getað boðið þeim að leigja það af sér.

Kynslóðabil?

Það sem kemur ekki svo glatt fram í hagtölum er skilnaður para sem eru ekki í skráðri sambúð. Brottflutningur ungs fólks úr landi er nokkuð sem flestir vinahópar eru farnir að kynnast sem og flutningur ungra fjölskyldna til foreldra annars.

Stundum má heyra raddir þess efnis að þessi kynslóð hafi keyrt um efni fram og verði því að taka því að draga saman seglin. En var kynslóðin sem var að kaupa sína fyrstu íbúð á árunum 2003-2008 virkilega sú sem naut góðærisins mest? Eða var það kannski kynslóðin sem keypti á árunum 1995-2003 og skipaði sér í fremstu röð í viðskiptalífinu á síðasta áratug? Svo ekki sé talað um eldri kynslóðir sem sáu námslán og húsbréf hverfa í verðbólgubáli.

Að skipta einstaklingum með þúsund sögur í hópa gerir því ekki næg skil hversu flókinn og margslunginn raunveruleikinn er. Í mínum vinahóp eru sögur úr góðærinu tengdar einstaka brauðmolum sem féllu af gnægðarborðunum, en að mestu leiti mánaðarlegri baráttu við vexti sem hækkuðu án afláts á góðæristímanum. Hvernig á að útskýra og hvar má annars finna sanngirnina í því að rúmlega þrítugur verkfræðingur úr fjarskiptageiranum og rúmlega þrítugur viðskiptafræðingur úr bankageiranum sem hafa byggt upp fjögurra manna fjölskyldu á sjö árum, með fullri vinnu og framhaldsnámi, hófsamri fyrstu íbúð og ákaflega takmörkuðum lúxus verði nú að leita skjóls hjá foreldrum? Jú þau keyptu notaðan bíl á myntkörfuláni og ódýran flatskjá. Bílinn útaf því að það var ákveðið í borgarstjórn Reykjavíkur á sjöunda áratugnum að gera borgina að bílaborg og flatskjáinn útaf því að það er löngu hætt að selja túbusjónvörp. Þess vegna á að hengja þau úr hæsta gálga.

Eins og Björgólfur Guðmundsson sagði, kreppan er þeim sem keyptu flatskjái að kenna.

Það væri áhugavert að sjá hlutfall einstaklinga sem eru fæddir eftir 1973 í kúlulánum, kaupréttarsamningum og útlánum föllnu bankanna. Að undanskildum afburðarmönnum eins og Lárusi Welding og Jóni Sigurðssyni voru eflaust flest okkar óbreyttir vinnumaurar með takmarkaðan aðgang að einkaþotum og gullslegnu risotto.

Í mars 2009 kynnti Seðlabankinn skýrslu um skuldir heimilana. Þar má sjá áhugaverðar upplýsingar. Þar á meðal að almenningur er upp til hópa með skuldir undir 30 milljónum, en að tæplega 60%  þeirra sem eru í neikæðri eiginfjárstöðu eru á aldrinum 19-44 ára.

Er því von að maður spyrji, hvað er unnið með flatri 18-20% niðurfellingu? Hvað er þjóðfélagslega hagkvæmt við það að sextugur faðir fái 200.000 króna afskrift á milljón króna láni sem hvílir á 60 milljón króna fasteign á meðan börnin hans eru áfram í neikvæðri stöðu?

Hverjir eiga að leysa málin?

Meðalaldur þessara sex einstaklinga sem um ræðir í þessu dæmi hér að ofan var 28.5 þegar fasteignakaupin áttu sér stað. Í öllum tilfellum var um að ræða fyrstu fasteign þeirra. Í samanburði er athyglisvert að skoða meðalaldur Alþingismanna og ríkisstjórnar.

Hér er greinilega um mikið kynslóðabil að ræða hjá þeim sem eiga að taka ákvarðanir um skuldaleiðréttingu. Þetta fólk á mun styttri starfsævi heldur en pörin hér að ofan og nálgast lífeyrisaldur. Haustið 2009 kynnti ríkisstjórnin aðgerðir til handa skuldurum og fékk undirritaður að taka þátt í umræðum í útvarpsþættinum Vikulokin á Rás 1 ásamt Yngva Erni Kristinssyni, sem var kynntur sem helsti ráðgjafi þáverandi félagsmálaráðherra Árna Páls Árnasonar. Yngvi vildi halda því fram að hér væru komin fullnægjandi úrræði á meðan ég sagði að þetta yrði bara að vera byrjunin. Lausnirnar væru ekki nægar. Eftir þáttinn hellti Yngvi sér yfir mig og sagði mig óábyrgan að kalla eftir frekari niðurfellingum skulda. Áhrifin á lífeyrissjóði landsmanna yrðu gífurleg. Þriðji gestur útvarpsþáttarins benti Yngva á að fjármagnseigendur og þar með taldir lífeyrissjóðir hefðu notið óeðlilegrar stöðu í gegnum verðtryggingu.

Ég spurði Yngva hvaða lausn væri fólgin í því að binda mína kynslóð við skuldabagga næstu áratugina ef ekki mætti skerða lífeyrissjóðina. Hvað væri unnið með því að við gerðum okkur öll gjaldþrota og flyttum úr landi? Yngvi strunsaði út í fússi með þeim orðum að engir hefðu tapað jafn miklu fé og fjármagnseigendur á Íslandi undanfarin misserin. Ef til vill var of stutt um liðið síðan að helsti ráðgjafi ráðherra gegndi stöðu yfirhagfræðings Landsbankans? Yfirmenn Landsbankans hafa eflaust tapað miklu pappírsfé með hruni hans. Ekki hefur Yngva hinsvegar skort atvinnu síðan hann sótti stífa fundi ásamt öðrum yfirmönnum Landsbankans með stjórnvöldum í októberbyrjun 2008. Árni Páll Árnason hefur séð til þess, og hermt er að hann hafi haft sérstakan áhuga á að koma Yngva í stól forstjóra Íbúðalánasjóðs. Yngvi er 54 ára gamall.

Ekki snerta lífeyrinn…minn!

Eins og áður segir var ein helsta leið stjórnvalda til að slá skjaldborg um heimilin falin í því að leyfa fólki að taka út séreignarsparnað. Það er lífeyrissparnaður sem annars er ekki aðfararhæfur, eða með öðrum orðum geta kröfuhafar ekki gert kröfu í hann ef þeir þurfa að ganga að fólki. Það hefur verið samfélagsleg sátt meðal Íslendinga að standa vörð um lífeyrissjóðina sína, svo enginn þurfi að líða skort á efri árum. Íslenskir bankar hafa til dæmis ráðlagt þeim sem eru komnir á hála braut að setja eignir í séreignarsparnaðinn sinn vegna þess að þar sé ekki hægt að ganga að þeim…og jú bankarnir fá stærri sjóði til að sýsla með.

Öll þrjú pörin tóku út séreignarsparnaðinn sinn árið 2009 til að mæta verðbólgnum skuldum og dvínandi kaupmætti. Séreignarsparnaðurinn var ekki notaður í bílakaup, utanlandsferðir eða flatskjái. Hann var notaður til að halda sjó í sístækkandi öldudal skulda. Vegna þess að það að lenda í gjaldþroti þýðir lengra fangelsi heldur en Íslendingar geta vænst fyrir nauðgun eða líkamlegt ofbeldi. Múrar þess fangelsis eru ósýnilegir en þeir halda fólki kyrfilega föstu. Eins og áður segir þurftu foreldrar paranna þriggja ekki að taka út sinn séreignarsparnað. Séreignarsparnað sem var notaður til að halda bönkunum gangandi. En þegar beðið er um lausnir á skuldavanda barna þeirra upphefst mikill grátkór, leiddur áfram af hagfræðingum á borð við Guðmund Ólafsson sem vill alls ekki snerta á lífeyrissjóðum landsmanna til að létta þeim byrðirnar.

Fyrir örfáum misserum fóru hagfræðingar mikinn varðandi þau verðmæti sem fælust í íslensku lífeyrissjóðunum, þeir væru jafn mikil undur og norski olíusjóðurinn. En kynslóðirnar sem eru líklegastar til að eiga stóran hlut í húsnæði sínu, kynslóðirnar sem hófu Davið Oddson og Finn Ingólfsson til vegs og virðingar, kynslóðirnar sem nutu góðs af EES, kynslóðirnar sem ætluðu að gera Ísland að alþjóðlegri fjármálamiðstöð, þær eru tilbúnar að leysa vandann með séreignarsparnaði barna sinna, en alls ekki með skerðingu á eigin lífeyri. Guðmundur er 63 ára.

Í skýrslu OECD um stöðu lífeyrissjóða er sagt að fjárfestingatap þeirra frá hruni nemi alls andvirði um 432 þúsund milljarða króna, en það hafi skilað sér aftur að tæpum helmingi síðan.  Hrafn Magnússon, framkvæmdastjóri Landssamtaka Lífeyrssjóða fagnaði því að sjóðirnir stæðu vel en sagðist hafa áhyggjur af lágum vöxtum. Í síðustu viku voru fluttar fregnir um að eignir lífeyrissjóðanna hafa aukist um 130 milljarða síðasta árið.

Þó hér sé höggvið hart í átt að eldri kynslóðum, ber þó að geta að sumir hafa bent á áhugaverðar lausnir í þessa átt. Guðmundur Gunnarsson verkalýðsforingi leggur til að svigrúm verði skapað með því að lífeyrir ráðamanna verði skorinn niður. Gangi honum vel með að koma því áleiðis.

Ég veit að eldri kynslóðir hafa barist við verðbólgu og kaupmáttarrýrnun þegar þær hafa verið að koma undir sig fótunum. En nú eru þær í valdastöðum samfélagsins og þær hafa bara sest sjálfar að kjötkötlunum og ekki breytt neinu. Áfram króna, áfram verðtrygging og höldum áfram að kjósa sama fólkið og sömu flokkana.

Þátttakendur í umræðunni

Opinber umræða á Íslandi er eins og við var að búast tveimur árum eftir áfall. Lýðskrumarar, öfgafólk og sérhagsmunagæslumenn blandast við þjóðarsálina sem er brotin, hrædd, ringluð og langar að skilja hvað gekk hér eiginlega á og hvernig eigi að taka á áfallinu.

Það er ekki nóg að hafa góðar hugmyndir ef þær verða aldrei framkvæmdar. Það skiptir jafnvel meira máli hver setur fram hugmyndir heldur en að þær séu innihaldsríkar. Og ef hugmyndir eru líklegar til vinsælda, þá upphefst mikið kapphlaup um að koma sinni að. Hvaða stjórnmálamaður eða hagfræðingur vill ekki berja sér á brjóst í framtíðinni og segja „ég kom með lausnina á skuldavandanum“? Ef hún gengur upp þá er viðkomandi þjóðhetja, ef ekki þá er hægt að kenna framkvæmdinni um. Hugmyndin var góð en hún var framkvæmd vitlaust…að sjálfsögðu af einhverjum öðrum.

18-20% hugmyndin er dæmi um skyndilausn sem hugnast vel stjórnmálamönnum og hagfræðingum sem búa við örugg kjör. Einföld lausn á flóknu vandamáli. En eins og áður kemur fram er hún engin lausn fyrir mjög mikilvægan hóp. Í besta falli myndu þeir aðilar sem setja hana fram geta sagt, „sjáið, við gerðum þetta sem þið vilduð“. Í versta falli er verið að sópa vandanum undir teppið.

Í umræðunni er einnig mikið talað um að horfa fram á veginn, að byggja upp, ekki refsa heldur læra og gera betur. Þannig rökstyðja til dæmis stjórnmálaflokkar af hverju eigi ekki að refsa ráðherrum fyrir hluti sem þeir „höfðu enga stjórn á“.

- En hvaða stjórn höfðu heimili landsins á verðbólgunni þegar hún kom fjármálastofnunum ekki við?

- Hvaða stjórn höfðu lántakendur á stórfelldum aðgerðum lánveitenda til að veikja gjaldmiðilinn?

- Hvaða stjórn höfðu heimilin á stjórnvöldum sem mættu viðvörunum um vanda í efnahagslífinu með skýrslum frá Viðskiptaráði og kynningarfundum með bönkunum á erlendri grund í staðinn fyrir að grípa til aðgerða?

- Hvaða stjórn höfðu heimilin á viðskiptamönnum sem skömmtuðu sér ofurlaun, ofurbónusa og ofurlán án veða þvert á hagsmuni hluthafa og efnahagslífsins?

- Hvaða stjórn höfðu heimilin á stjórnmálaflokkum og stjórnmálamönnum sem þáðu tugmilljóna styrki frá þessum sömu viðskiptamönnum?

En það er nú samt þannig að heimilin eiga að axla ábyrgð með því að sitja í skuldasúpunni um ókomin ár. Það er hinsvegar erfitt að sjá fram á veginn, gera áætlanir, byggja upp fjölskyldu og fyrirtæki ef maður er sífellt að berjast við það eitt að drukkna ekki.

Hagsmunir hverra?

Í skýrslu Seðlabankans kemur fram að 11% heimila voru með erlend lán eða blönduð lán á meðan 89% heimila voru með skuldir í íslenskum krónum. Í skýrslunni kemur einnig fram að heimili með erlend lán hafa tilhneigingu til að eiga meiri húsnæðisauð en heimili með lán í krónum. Nú fylgir ekki aldursdreifing á erlendum lánum skýrslunni en það má leiða líkum að því að sá hópur hafi verið líklegari til að eiga eigið fé sé miðað við útlánavenjur bankanna og skýrslu Seðlabankans og þar af leiðandi í eldri kantinum.

Það væri allavegana áhugavert að sjá aldursdreifingu þeirra sem eru með erlendu lánin. Ég þori að veðja að meirihluti þeirra er til fólks yfir fertugu en ég gæti svo sem haft rangt fyrir mér.

Það er vissulega ömurlegt fyrir þennan hóp að sjá lánin sín tvöfaldast á svo skömmum tíma. Þessi hópur verður að fá lausn á sínum vanda og erlendu lánin hafa verið dæmd ólögleg. En umræðan hefur hingað til snúist nær eingöngu um erlendu lánin.

Gæti það verið vegna þess að þau eiga sér öflugri, efnaðri eða eldri talsmenn?

Lausnir með markmið

Það þarf enga töfralausn, heldur þarf lausnir með markmið. Það þarf vilja hjá stjórnvöldum og bankastofnunum til að gera börnum sínum og barnabörnum kleift að hrista af sér hlekkina. Það þarf körfu fulla af lausnum sem hafa allar sama markmið, að gera þeim sem eru í neikvæðri eiginfjárstöðu kleift að losna undan skuldum. Í körfunni gætu til dæmis verið eftirfarandi leiðir:

-          18-20% leiðin fyrir þá sem eru í neikvæðri eiginfjárstöðu og komast í jákvæða stöðu

-          Zingales áætlunin sem gengur út á að lán eru afskrifuð 30-50% gegnt því að bankinn fái svipaða hlutdeild í söluhagnaði seinna meir. Joseph Stiglitz stakk upp á þessu í HÍ fyrir ári síðan en til hvers á svo sem að hlusta á útlendinga?

-          Lyklaskil fyrir þá sem eru skuldugastir gegn því að vera á vanskilaskrá í 3-5 ár (sama tíma og embættisverk ráðherra fyrnast) og svo algjörlega hreinn skjöldur (eins og dæmdur Alþingismaður getur fengið með  uppreisn æru)

Og fleiri lausnir sem hafa það að markmiði að fólk sem var svo óheppið að vera fætt 1975 en ekki 1945 þurfi ekki að grípa til annarra aðgerða á borð við:

-          Landflótta

-          Gjaldþrot

-          Sjálfsmorð

-          Blóðuga uppreisn

Fyrstu þrjú úrræðin hafa verið nýtt undanfarin tvö ár af fólki sem undirritaður þekkir til og eru þau sett fram í röð eftir vinsældum hingað til. Hvaða lausnir ætli hagfræðingar og stjórnmálafræðingar telji líklegastar til að ná sáttum í samfélagi sem þarf að byggja upp? Það þarf að forgangsraða skuldurum eftir upphæð skulda, aldri, fjölda fasteigna, hvort um sé að ræða fyrstu fasteign eða ekki, greiðslusögu fyrir 2008 og svo framvegis.

Fólk þarf að fá lögvarðan rétt til að semja við bankann sinn um eitthvað atriði í körfunni. Við byggjum ekki upp þjóðfélag með gjaldþrota kynslóðum.

Nú veit ég mætavel að það var ekki auðvelt að koma sér þak yfir höfuðið hér áður fyrr og að eldri kynslóðir hafa þurft að berjast í bökkum á annan hátt til að koma þaki yfir höfuðið. Ég starfaði hjá Kaupþingi í fjögur ár á meðan góðærið stóð sem hæst, hvorki sem stefnumótandi né nokkurn tíman háttlaunaður. En ég tók þátt í að kynna fasteignalánin og blautur bak við eyrun keypti ég röksemdir bankans á þeim tíma að eðlilegt væri að lána 100% til íbúðakaupa. „Launavísitalan hækkar bara og hækkar. Fasteignaverð hækkar bara og á mikið inni.“

En nú er ég orðinn 34 ára og búinn að snerta á því hvernig samfélag okkar virkar á eigin skinni. Okkur var lofuð framtíð sem stóðst ekki, og ég ásamt mörgum öðrum keypti að lokum hlutdeild í henni. En ég heyrði líka af því úr nokkrum áttum úr bankakerfinu vorið 2008 að verið væri að stefna gengisvísitölunni í 180. Hvaða möguleika eiga lántakendur í þessu kerfi? Þetta var víst furðulegt ár. Sumarið 2008 gekk yfirmaður að starfsmanni í deild sinni og sagði við hana að hann væri búinn að velta þessu mikið fyrir sér og nú væri tími til kominn fyrir hana að skipta fasteignaláninu sínu yfir í erlenda mynt. Starfsmenn með þessa hlekki mega ekki missa vinnuna einn einasta mánuð og þeir hafa ekki efni á að rugga neinum bátum.

Hagtölur lýsa ekki mínum raunveruleika úr góðærinu ekki nógu vel. Árið 2004 byrjaði ég að borga af 1.8 milljón króna láni sem ég tók vegna skólagöngu í Bandaríkjunum. Af fjórum árum þurfti ég að borga eitt sjálfur en fékk hin greidd með styrkjum úti. LÍN vísaði mér á tíu ára markaðskjaralán Landsbankans og ég hugsaði með mér að ég skyldi greiða það upp á helmingi lánstímans.

Þróun stýrivaxta síðasta áratug er slíkur að forsendubresturinn sem fylgdi láninu er algjör. Ég hef greitt Landsbankanum rúmar 2.4 milljónir á sex árum, en hann vill 1.9 milljónir í fjögur ár í viðbót. Harvard-menntaður vinur minn í Bandaríkjunum ræður sér ekki fyrir hlátri þegar ég segi honum frá þessari snilld, lán sem hækka þótt þú greiðir þau. Hvaða banki vildi ekki eiga jafn frábæra viðskiptavini og mig?

Borga og brosa

Þess vegna spyr ég að lokum hreint út, hvers lags þjóðfélag hefur þetta verið sem hefur umborið krónuna og þolað verðtrygginguna möglunarlaust og jafnvel hampað þessu banvæna pari í þrjátíu ár? Hvað hefur eiginlega verið í gang hérna þegar verðtryggingin var afnumin af launum en ekki lánum og fólk hélt áfram eins og ekkert hafi í skorist? Hversu kúgaðar eru þessar kynslóðir sem þetta hafa þolað, þessu hafa hampað og vilja halda þessu áfram? Hversu veruleikafirrt er fólk  sem heldur að hér eigi að gilda einhver sérstök hagfræðileg náttúrulögmál sem beri að vernda? Nú stígur til dæmis fram Tryggvi Guðmundsson af Árskógsströnd og segir að enginn hafi neytt hann til að taka lán og hann ætli þess vegna bara að brosa og borga. Vinafólk mitt á svipuðum aldri sem hefur unnið baki brotnu síðastliðin tíu ár meta það sem svo að þau hafi tapað 20-25 milljónum í kreppunni. Þau stækkuðu við sig árið 2007 og hafa tapað öllu sparifé og eignarhlut í fasteign. Þau telja að 20% niðurfelling gagnist þeim, en mig grunar að það verði skammgóður vermir. Með óvissu efnahagsástandi, afskriftum og uppnámi á stjórnmálasviðinu er alls ekki ólíklegt að búið verði að “leiðrétta” lánin þeirra aftur í sömu hæðir innan skamms.

Það er vel hægt að segja að fólk hafi tekið áhættu í lántökum og eigi að borga fyrir það. En ég samþykki ekki hafandi greitt einn þriðja af upphaflegu láni sem ég tók 2006 að það eigi bara sisvona að hækka um fjórðung á þremur árum.  Og hvernig á ég að treysta á það að íslenskir stjórnmálamenn og bankar vilji ekki nýta sér „aðlögunarhæfni krónunnar“ tvisvar í viðbót á lánstímanum til að hirða af mér kaupmáttinn til að plástra yfir óstjórn í efnahagsmálum? Nú róa þeir flestir að því öllum árum að halda okkur frá Evrópusambandinu og  Evrunni og kenna AGS um allt sem aflaga fer.

Höldum því til haga að AGS hefur ekki lýst sig mótfallinn skuldaniðurfellingu fyrir heimilin. En hann hefur af auglósum ástæðum talið flata niðurfellingu alveg út í hött, af því að þar eru færðir miklir fjármunir til þeirra sem ekki þurfa, án þess að leysa vanda þeirra sem verst eru staddir.

Af hverju á að koma fólki á lappirnar á ný eftir fjármálahrun? Góð spurning, alveg eins og það er góð spurning af hverju við aðstoðum fólk sem byggir í fjallshlíðum þar sem er snjóflóðahætta eða í rætum virkra eldfjalla. Það er engum í hag að þetta fólk visni upp og þurfi bara að bjarga sér sjálft. Spyrjið bara Arion, Landsbankann og Íslandsbanka af hverju það er svona mikilvægt að Jóhannes í Bónus, Björgólfur Thor og Ólafur Ólafsson fái að koma að enduruppbyggingu sinna fyrirtækja?

Það er satt sem sagt er, að Íslendingar eru rík þjóð. Undir stjórn þessa fólks hefur sameiginlega auðnum bara verið skelfilega illa skipt á milli okkar. Og þeim er ekki treystandi til að standa fyrir skuldaniðurfellingu sem er til hagsbóta fyrir þau sem eiga að reisa landið við.

ahriffjármálakreppunnará efnahag heimila (1).ppt